Satellieten en ruimteweer
MetOp-SG, EarthCARE en noorderlicht
Het KNMI heeft een belangrijk aandeel in de ontwikkeling van aardobservatiesatellieten en in het verwerken en interpreteren van de data. Verwachtingen voor weer en klimaat, luchtvervuiling en zonnestraling worden grotendeels gemaakt met gegevens van deze satellieten. Dit jaar was EarthCARE een jaar in de lucht en zijn er twee nieuwe satellieten gelanceerd. Ook is de bouw van het satellietsysteem TANGO begonnen.
Lancering satelliet MetOp-SG
De eerste satelliet uit de MetOp Second Generation (MetOp-SG) is op 12 augustus gelanceerd vanuit Europa’s ruimtehaven in Frans-Guyana. De satelliet werd op een Ariane 6-raket van de ESA gelanceerd. Aan boord van MetOp-SG zitten verschillende instrumenten die onder andere informatie geven over temperatuur, luchtvochtigheid, wind, ozon, stofdeeltjes en luchtvervuilingsgassen. De metingen van deze satellieten maken de weersverwachting voor de korte en middellange termijn nauwkeuriger en leveren een lange reeks van data die gebruikt wordt voor inzicht in klimaatverandering.
De MetOp-satellieten zijn een aanvulling op de Meteosat-satellieten van EUMETSAT die in een geostationaire baan rond de aarde draaien. Hierdoor hebben de Meteosat-satellieten permanent zicht op een deel van de aarde, namelijk Europa en Afrika. De MetOp satellieten draaien in een baan over de polen op ongeveer 800 kilometer hoogte. Op die manier kunnen ze in één dag elke plek op de aarde zien. In 2026 wordt de tweede MetOp-SG satelliet gelanceerd.
Een van de instrumenten aan boord is Sentinel-5, dat onder andere ozon, stikstofdioxide, koolmonoxide, methaan en fijnstof detecteert. Deze gegevens zijn cruciaal voor verwachtingen van de luchtkwaliteit en voor het bepalen van de uitstoot van vervuilende stoffen en broeikasgassen. Het KNMI is samen met SRON, TNO, NSO en de Europese Commissie al tientallen jaren nauw betrokken bij de Sentinel-5.
Satelliet MetOp-SG werd op een Ariane 6-raket van de ESA gelanceerd.
Het KNMI is samen met SRON, TNO, NSO en de Europese Commissie al tientallen jaren nauw betrokken bij de Sentinel-5.
Lancering weersatelliet MTG-S1
De nieuwe weersatelliet Meteosat Third Generation Sounder 1 (MTG-S1) is op 1 juli succesvol gelanceerd door EUMETSAT, de Europese organisatie voor de ontwikkeling en het beheer van weersatellieten. De nieuwe weersatelliet is de eerste Europese sounding satelliet in een vaste baan boven de aarde (geostationair), vanuit 36.000 kilometer hoogte. Het is een soort weerstation in de ruimte dat op verschillende luchtlagen de temperatuur, luchtvochtigheid, ozon en luchtvervuiling kan meten. De nieuwe weersatelliet is uitgerust met twee instrumenten: de infrarood sounder (IRS) en de Sentinel-4. Naar verwachting zijn de instrumenten eind 2026/begin 2027 operationeel.
Hoogtepunten van een jaar EarthCARE
Satelliet EarthCARE was op 29 mei een jaar in de ruimte. EarthCARE is uitgerust met geavanceerde instrumenten om onze atmosfeer op een unieke manier te observeren. Met vier sensoren verzamelt EarthCARE belangrijke gegevens over (de interactie tussen) wolken, fijnstof, zonnestraling en warmtestraling, waardoor wetenschappers een beter begrip krijgen van de atmosferische samenstelling op klimaatverandering. Nieuw is dat deze satelliet de driedimensionale samenstelling van de atmosfeer kan meten.
1 jaar EarthCARE
De vier instrumenten van EarthCARE meten gelijktijdig wolken, fijnstof en straling. Door hun data te combineren ontstaat een uniek totaalbeeld van de energiebalans van de atmosfeer. Zestien organisaties uit negen landen, verenigd in het EarthCARE DISC-consortium onder leiding van het KNMI, verwerken deze metingen tot waardevolle klimaatdata.
Binnen tien maanden na lancering waren 26 van de 33 wetenschappelijke producten beschikbaar. De data verbeteren klimaat- en weermodellen, door bijvoorbeeld wolkenverwachtingen te corrigeren. Ook helpt EarthCARE bij het nauwkeurig volgen van rookpluimen van natuurbranden (zoals die van Los Angeles dit jaar).
De radiometer op EarthCARE levert nauwkeurige metingen van gereflecteerde zonnestraling en door de atmosfeer uitgestraalde warmtestraling. Door deze metingen te combineren met de aerosol en wolken data van de overige instrumenten, krijgen wetenschappers een veel beter beeld van hoe wolken en fijnstof bijdragen aan de energiebalans van de aarde. Tijdens de zware regenval in Spanje in maart 2025 liet EarthCARE unieke inzichten van grootschalig onweer zien. Al deze metingen helpen bij het verbeteren van stralingsmodellen en tonen het belang van nieuwe observatietechnieken, zeker nu blijkt dat de energiebalans van de aarde sneller verandert dan verwacht.
EarthCARE blijkt verrassend veelzijdig en ziet meer dan fijnstof en wolken alleen. Zo detecteerde de satelliet insectenzwermen boven India die eerst gezien werden als wolkendruppels en meet de lidar zelfs plankton via UV-absorptie door chlorofyl-a. Daarmee levert EarthCARE naast klimaatdata ook waardevolle informatie over biologische processen.
Start bouw klimaatsatelliet TANGO
Op 9 juli startte het KNMI met partners ISISPACE, TNO en SRON met de bouw van de Twin Anthropogenic Greenhouse gas Observers (TANGO). Dit is een satellietsysteem van de European Space Agency (ESA) dat wereldwijd broeikasgasemissies van CO2 en methaan meet op bronniveau. TANGO bouwt voort op de succesvolle TROPOMI satellietmissie: bronnen verantwoordelijk voor zo’n 70% van de broeikasgasemissies worden in kaart gebracht, terwijl TROPOMI slechts 5% in kaart brengt en van de broeikasgassen alleen methaan meet. TANGO meet de broeikasgasuitstoot van individuele bronnen zoals energiecentrales, vuilnisbelten en fabrieken.
Satellietsysteem TANGO
Ruimteweer
Op 9, 10 en 11 november was een grote groep zonnevlekken op het noordelijk halfrond van de zon verantwoordelijk voor drie uitbarstingen op rij. Bij elk van de drie grote uitbarstingen werd een coronale massa-uitstoot gelanceerd. Deze wolk met geladen deeltjes reist in ongeveer twee dagen richting de aarde waar het op grote afstand van het aardoppervlak verstoringen in ons magneetveld veroorzaakt. Hierdoor ontstaan er snelle stromen. Deze stromen botsen met geladen deeltjes die al in de atmosfeer aanwezig zijn. Door die botsingen ontstaat het noorderlicht. . Deze geomagnetische storm, een vorm van ruimteweer, zorgde ervoor dat we het noorderlicht konden zien vanuit Nederland.
Noorderlicht gezien vanuit omgeving Almelo 
Beeld van de uitbarsting van dinsdagochtend 11 november